De mythe
Napoleon Bonaparte staat in de populaire verbeelding synoniem voor de kleine man met het grote ego. Het zogenoemde "Napoleon-complex" is een psychologisch begrip geworden voor compensatiegedrag bij mannen van kleine lengte. Maar was Napoleon werkelijk klein? Het antwoord is nee, en de oorsprong van de mythe is een interessante les in de werking van oorlogspropaganda.
Wat de historische bronnen zeggen
Napoleon werd bij zijn overlijden op Sint-Helena in 1821 opgemeten door zijn lijfarts Francesco Antommarchi, die een lengte van 5 voet 2 inch noteerde. Dit klinkt inderdaad klein. Maar welk meetsysteem werd gebruikt? In de Franse lengtemaat van die tijd stond 5 pieds 2 pouces gelijk aan iets meer dan 1,68 meter. Dat was voor een man in het begin van de negentiende eeuw gemiddeld tot licht boven gemiddeld voor een Fransman.
Britse bronnen lazen de Franse maat als Britse inches, wat 5'2" Brits oplevert: slechts 1,57 meter. Dit is de bron van de verwarring. Twee maatsystemen, dezelfde notatie, een verschil van elf centimeter en twee eeuwen van misverstand.
De rol van James Gillray
De Britse caricaturist James Gillray tekende Napoleon tijdens de Napoleontische Oorlogen systematisch als een dwerg die op zijn tenen moest staan om anderen te bereiken, omgeven door de grote, imposante figuur van John Bull als symbool van Groot-Brittannië. Deze cartoons waren bewuste oorlogspropaganda, bedoeld om de vijandige leider te ridiculiseren en de Britse bevolking te mobiliseren.
De cartoons van Gillray waren in hun tijd buitengewoon invloedrijk en werden massaal verspreid. Nadat de oorlogen voorbij waren, bleef het beeld hangen. Het is een van de vroegste en effectiefste voorbeelden van mediamanipulatie in de moderne geschiedenis.
🔬 Wetenschappelijk feit: Napoleon werd door zijn eigen soldaten affectioneel 'le petit caporal' (de kleine korporaal) genoemd. Dit was echter een uitdrukking van genegenheid en kameraadschap, niet een beschrijving van zijn fysieke gestalte. 'Petit' had in die context dezelfde betekenis als wij bedoelen met 'de kleine man' als respectvolle aanduiding.
Hoe groot waren zijn keizerlijke garde-soldaten?
Napoleon had speciale eenheden binnen zijn keizerlijke garde die bekendstonden om hun imposante lengte. Om toegelaten te worden tot de grenadiers van de keizerlijke garde moest een soldaat minimaal 1,78 meter lang zijn, een uitzonderlijke lengte voor die tijd. Napoleon omringde zich dus bewust met lange soldaten, wat hem in vergelijking kleiner deed lijken op portretten en in de herinnering van tijdgenoten.
Dit fenomeen, waarbij iemand die omringd is door grote mensen kleiner lijkt dan hij is, kan een bijdrage hebben geleverd aan de mythe. Als je dag in dag uit naast mannen van 1,80 meter staat, lijk je kleiner dan wanneer je naast mannen van gemiddelde lengte staat.
Het Napoleon-complex bestaat ook niet echt
Het zogenoemde Napoleon-complex, de psychologische neiging van kleine mannen om agressief en dominant gedrag te vertonen als compensatie voor hun geringe gestalte, is bovendien ook zelf wetenschappelijk twijfelachtig. Onderzoek van de University of Central Lancashire uit 2007 vond juist dat grotere mannen agressiever reageerden wanneer zij werden geprovoceerd, terwijl kleinere mannen kalmer bleven. De populaire psychologie heeft het hier bij het verkeerde eind.
💡 Wist je dat: Wanneer je de term "Napoleon-complex" wilt gebruiken, bedenk dan dat het gebaseerd is op een historisch misverstand over de lengte van een man die in werkelijkheid gemiddeld groot was, én op een psychologische these die door recent onderzoek niet wordt ondersteund.